Dzban w Skalnym Mieście (Adršpašskoskalní město) w Czechach

Dzban (Džbán) to monumentalna wieża skalna z charakterystycznym „uchem” (oknem skalnym), zlokalizowana zaledwie 350 metrów od wejścia na zielony szlak Skalnego Miasta w Adrszpachu (Adršpašskoskalní město) w Czechach. Dokładna wysokość Dzbana nie jest znana. Samo "ucho" dzbana to około sześcioometrowy łuk tworzący poziomy prześwit. Dzban zyskał sławę już w epoce romantyzmu – na ówczesnych mapach występuje pod niemiecką nazwą „Krug”. Obecnie przyciąga wspinaczy z całego świata, kontynuatorów śmiałków, którzy ponad 100 lat temu zapoczątkowali ten rodzaj aktywnego wypoczynku. Wspinacze po wejściu na szczyt odpoczywają na wierzchołku, skąd mogą podziwiać panoramę skał z zupełnie innej, niedostępnej dla zwykłych turystów perspektywy.

Grupa wspinaczy na szczycie Dzbana (Adršpašskoskalní město) w Czechach, fot. 01.05.2025, SNW

Skalny Dzban, jeden z ciekawszych przystanków na zielonym szlaku Skalnego Miasta (Adršpašskoskalní město) w Czechach, około 350 metrów od wejścia w Adrszpachu, fot. 01.05.2025, SNW

Wspinanie się na formacje Skalnego Miasta Ardszpach (Adršpašskoskalní město) w Czechach jest możliwe (jak widać na zdjęciach powyżej), ale obowiązuje bezwzględny zakaz pisania po skałach. Jest to traktowane jako niszczenie przyrody. Tradycja malowania nazwisk na skałach odeszła w przeszłość, ale stare napisy pozostały jako część historycznego krajobrazu, fot. 01.05.2025, SNW

Napisy na Dzbanie (Adršpašskoskalní město) w Czechach. Stąd do Gotyckiej Bramy (Gotická branka) około 450 metrów, fot. 01.05.2025, SNW

Wiele sławnych postaci historycznych miało okazję podziwiać formacje skalne w Adrszpachu i Teplicach. W 1790 roku gościem Skalnego Miasta był Johann Wolfgang von Goethe, o czym informuje tablica zamontowana w pobliżu Wielkiego Wodospadu. Pod koniec XVIII wieku na skałach w Adrszpachu zaczęły pojawiać się również pierwsze napisy. W 1839 roku, na polecenie barona Ludvíka Karela Nádhernego – właściciela tych ziem i wizjonera lokalnej turystyki – wzniesiono Gotycką Bramę. Od tego momentu Skalne Miasto można było zwiedzać z przewodnikiem (po uiszczeniu stosownej opłaty) i z każdym rokiem przez Gotycką Bramę przechodziło coraz więcej osób.

W drugiej połowie XIX wieku uwiecznianie nazwisk na skałach stało się powszechną praktyką. Miejscowi „malarze skał”, korzystając z drabin i czarnej farby, za opłatą malowali przy głównym szlaku nazwiska zamożnych turystów, a później także pionierów wspinaczki. Jednym z nich był bratanek właściciela majątku, Josef Emanuel Nádherný, który zmarł 26 lipca 1929 roku w wieku zaledwie 24 lat, w następstwie upadku podczas próby zdobycia skały Kochankowie (Milenci). Poświęcona mu skalna kapliczka upamiętnia dziś nie tylko ofiary tragicznych wypadków wspinaczkowych, ale wszystkich, którzy oddali serce magicznemu urokowi tutejszych skał – wspinaczy, turystów oraz przewodników.

Kto i w którym roku po raz pierwszy zdobył szczyt Dzbana ?

W różnych źródłach pojawia się kilka nazwisk i dat, ale trudno precyzyjnie ocenić, co jest prawdą. Zastanawiając się nad tym, kto pierwszy zdobył szczyt Dzbana (Džbán / Krug) w Adrszpachu, należy zadać pytanie: jaką drogą? którędy? czy charakterystycznymi rysami i kominem? łatwiejszą, czy trudniejszą drogą? i w jakim stylu? Każdy, kto jako pierwszy wytyczył nową drogę na szczyt, na zawsze pozostanie pionierem tej konkretnej drogi. Jeśli jednak możliwości wejścia jest wiele, zawsze będziemy mieli wielu pierwszych.

Oficjalnie uznaje się, że pierwsi czescy wspinacze – Josef Janeba, Miroslav Jedlička, Rudolf Otto Bauše oraz D. Jedličková – weszli na szczyt Dzbana w maju 1935 roku, pokonując zacięcie prowadzące przez skalne okno. Znacznie wcześniej w tym rejonie wspinali się Sasi. W literaturze przedmiotu i w internecie często pojawia się informacja, że historyczne, pierwsze wejście na wolnostojącą wieżę Dzbana miało miejsce 19 maja 1901 roku i to wydarzenie miało stać się impulsem do rozpoczęcia wspinania się na inne wieże skalne w tym regionie. Jako zdobywców wymienia się kilka nazwisk: Olivera Perrego-Smitha (Amerykanina) oraz Wilhelma Kahla i W. Diebla (Sasów).

Oliver Perry-Smith – legenda

Najsłynniejszym wspinaczem początku XX wieku był Oliver Perry-Smith (1884–1969), który w 1901 roku przebywał jeszcze w Ameryce. Jego ojciec, również Oliver Perry-Smith, zachorował w czasie wojny amerykańsko-hiszpańskiej i zmarł w Hawanie w 1899 roku. Jego matka ponownie wyszła za mąż i wyjechała do Drezna, a syn dołączył do niej dopiero w 1902 roku. Miał wtedy 18 lat i właśnie ukończył szkołę. W Dreźnie mieszkał do 1914 roku, po czym powrócił do Ameryki. W Szwajcarii Saksońskiej (Sächsische Schweiz) poznał wielu ludzi z pasją wspinania i zaprzyjaźnił się z nimi. Sam „otworzył” wiele dróg na szczyty piaskowcowych wież. Łącznie dokonał ponad 90 wejść, z czego 32 były pierwszymi wejściami, a 13 w pojedynkę. Szczegóły jego pionierskich dokonań zostały opisane w przewodniku wspinaczkowym z 1908 roku pt. Der Bergsteiger in der Sächsischen Schweiz, opublikowanym przez jego przyjaciela i partnera wspinaczkowego, Rudolfa Fehrmanna. Oliver Perry-Smith wraz z przyjaciółmi spędzał wiele tygodni w karczmach Bad Schandau, Schmilki i Rathen lub w górskich młynach w dolinach Rosen lub Polentz, a szukając ciekawych formacji skalnych wyjeżdżali daleko poza Szwajcarię Saksońską. W czasie jednej z takich wypraw poznał swoją przyszłą żonę, Agnes (córkę Alfreda Adolpha, znanego lokalnego fotografa). Pobrali się w październiku 1911 roku w jej rodzinnej miejscowości – Schreiberhau (obecnie Szklarska Poręba). Tam też urodził się ich pierwszy syn, któremu zgodnie z rodzinną tradycją nadano imiona Oliver Perry.

Zagadki i legendy: Perry-Smith w Adrszpachu

Szwajcaria Saksońska (okolice Drezna) oraz Adrszpach (północne Czechy, tuż przy polskiej granicy) to dwa różne obszary piaskowcowe, oddalone od siebie o około 160 km. Niektóre źródła podają, że Perry-Smith zapisał się w historii Adrszpachu złotymi zgłoskami, dokonując w 1923 roku wraz z towarzyszami pierwszego wejścia na wieżę Król (König). Miało to być wydarzenie przełomowe, gdyż skała ta uchodziła wówczas za "nie do zdobycia".

Tu jednak pojawia się historyczna zagadka. Jeśli Perry-Smith przybył do Europy w 1902 roku, a powrócił do Ameryki we wrześniu 1914 roku i nigdy więcej nie odwiedził Czech, to daty 1901 (wejście na Dzban) oraz 1923 (wejście na Króla) nie mogą dotyczyć jego osoby. Według adrspasskeskaly.cz: Za pierwszą udokumentowaną wspinaczkę w Adrszpachu uważa się wejście na wieżę zwaną „Král” (Król), której dokonała grupa pod kierownictwem Willi’ego Adama 20 maja 1923 roku – już pod nieobecność Olivera. Źródła wspominają również o Ottonie Rülkem, Ottonie Dietrichu i Wilhelmie Fiehlu, którzy 18 czerwca 1923 roku jako pierwsi stanęli na wierzchołku 80-metrowej formacji Kochankowie.

Oliver Perry-Smith, według en.wikipedia, powrócił z rodziną do USA we wrześniu 1914 roku, tam urodzili się jeszcze trzej synowie. Cała czwórka chłopców od najmłodszych lat uprawiała narciarstwo. Najmłodszy, Crosby, reprezentował barwy USA w skokach narciarskich na Igrzyskach Olimpijskich w Oslo w 1952 roku.

O temperamencie Olivera Perrego-Smitha mówią fakty z jego życia:

- Napis na skale: Kiedy ludzie wątpili w jego przejście drogi "Perryriss" na Daxenstein (skała znajduje się w Szwajcarii Saksońskiej, w Rosenthal, 18 km na południe od Mostu Bastei), wspiął się na nią ponownie i napisał na skale wielkimi literami „PERRY”, napis jest widoczny do dziś.

- Awantura w Bad Schandau: Został raz aresztowany i skazany za zakłócanie porządku publicznego po tym, jak groził ludziom pistoletem w okolicach Bad Schandau.

- Pasja do prędkości: Był właścicielem jednego z pierwszych samochodów wyścigowych zaprojektowanych przez Ettore Bugattiego i kilkukrotnie był zatrzymywany przez policję za szybką i niebezpieczną jazdę. Pierwsze auta Bugatti powstały jeszcze przed oficjalnym założeniem marki w Molsheim w 1909 roku, a za jeden z pierwszych modeli wyścigowych uważa się Bugatti Type 13 z 1910 roku, który w 1911 roku zajął drugie miejsce w Grand Prix Francji.

Ponad 100 lat temu duże białe litery „PERRY” były widoczne z tarasu przeciwległego Ottomühle, źródło: https://www.sandsteinbilder.com/

Tak więc, jeśli Oliver Perry-Smith, pomiędzy 1902 a 1914 rokiem, nie był pierwszym, który wszedł na Dzban, to z pewnością „wysoko podniósł poprzeczkę” i wraz z Rudolfem Fehrmannem odegrał kluczową rolę w spopularyzowaniu stylu klasycznego wykluczającego użycie drabinek i klamer, stylem którym wspinają się do dziś w Adršpasko-Teplickim Skalnym Mieście. Powyższa analiza pokazuje, że Perry-Smith stał się kimś w rodzaju „bohatera zbiorowego”, któremu przypisuje się sukcesy innych Sasów tylko dlatego, że był najbardziej znany.

Pionierzy i „odzyskanie” Dzbana

Prawdopodobnie pierwszymi, którzy w 1901 roku zdobyli szczyt Dzbana rezygnując z drabin na rzecz siły własnych mięśni,byli Wilhelm Kahl i W. Diebel (wspinacze ze Szwajcarii Saksońskiej). Adrszpach nie był jedyną kolebką tego sportu. Na przełomie wieków wspinano się również w Górach Izerskich i wielu innych miejscach. Według skalnioblasti.cz: w Górach Izerskich pierwszego wejścia dokonali Kahl F. i Gahler już 13 września 1891 roku, a w historycznych zapisach wspinaczkowych wymienieni są również Erwin, Sonja i Willy Kahlowie.

Adrszpach (niem. Adersbach) od 1526 roku do 1918 roku znajdował się pod panowaniem Habsburgów (w granicach Cesarstwa Austriackiego, a od 1867 roku – Austro-Węgier). Po rozpadzie monarchii i proklamowaniu niepodległości Czecho-Słowacji (28 października 1918 roku), każdy sukces czeskiego sportowca nabierał ogromnego znaczenia narodowego. Przełomem dla lokalnej społeczności stało się wejście Josefa Janeby (legendy czeskiego taternictwa) w 1935 roku. Jego sukces uznaje się za symboliczne „odkrycie” Dzbana dla szerszego grona czeskich sportowców i „odzyskanie” tej skały dla czeskiego sportu. Niektóre źródła obok Janeby wymieniają również dwa nazwiska: Miroslav Jedlička, Rudolf Otto Bauše i oraz D. Jedličková. Na kolejne sukcesy wspinaczkowych wejść Czesi musieli poczekać do lat 60., kiedy to František Půlpán, Petr Mocek i Leopold Páleníček wytyczyli ekstremalnie trudne drogi na bocznych ścianach Dzbanu.

Obecnie w pałacu Adršpach mieści się muzeum, w którym można zobaczyć m.in. uprzęże wspinaczkowe wykonane domowym sposobem, pierwsze przewodniki dla wspinaczy i książki wejść na skały oraz obuwie używane do wspinaczki w latach 60-tych XX wieku.

Więcej w artykułach:

trasa Adršpach - Teplice nad Metuji,

Dzban w Skalnym Mieście (Adršpašskoskalní město) w Czechach,

Diabelski Most w Skalnym Mieście (Adršpašskoskalní město),

Wielka Panorama w Skalnym Mieście (Adršpašskoskalní město),

Narodowy Rezerwat Przyrody Skały Adrszpasko-Teplickie (Národní přírodní rezervace Adršpašsko-teplické skály).