Sławomir Lewiński – rzeźbiarz, który kształtował powojenne środowisko artystyczne Szczecina. Fot. 1964, archiwum rodzinne

DATA i MIEJSCE URODZENIA: 23.04.1919 r., Kijów

DATA i MIEJSCE ŚMIERCI: 14.09.1999 r., Szczecin

MATKA: Jadwiga z Dąbrowskich pochodziła z rodziny zarządcy majątku Potockich w Sobolówce na Podolu. Nauki pobierała w kijowskiej Szkole Rysunkowej Nikołaja Muraszki, ale dała się poznać głównie jako autorka literatury obyczajowej – w tym powieści „Historia jednej wiosny”, w której przedstawia trudne doświadczenia życiowe oraz historie opowiadane z perspektywy kobiet. 

OJCIEC: Stanisław Lewiński – kolejarz, działacz PPS-u

RODZEŃSTWO: Sławomir Lewiński był jedynakiem

ZWIĄZEK MAŁŻEŃSKI: w 1940 r. w Warszawie

ŻONA: Danuta z domu Świecka

DZIECI: Jakub, ur. 12 lutego 1947 r. w Szczecinie

MIEJSCA ZAMIESZKANIA:

1919 r. – Kijów, od 1920 r. – Radom, 1939–1944 r. – Warszawa, 1944–1945 r. – przymusowy pobyt w obozie pracy Six (Seddiner See) pod Poczdamem, od 1945 r. – Bydgoszcz, od 1946 r. – Szczecin

NAUKA

W 1938 roku ukończył Gimnazjum im. Tytusa Chałubińskiego w Radomiu. W latach 1940–1944 pobierał edukację artystyczną w Warszawie, ucząc się w konspiracyjnych strukturach tamtejszej Akademii Sztuk Pięknych. Szlify rzeźbiarskie zdobywał pod okiem Stanisława Komaszewskiego (uznanego animalisty), Zofii Trzcińskiej-Kamińskiej oraz Jerzego Jarnuszkiewicza. Rysunku i kompozycji uczył się u awangardzisty Jana Golusa. Równolegle studiował architekturę na tajnym Wydziale Architektury Miejskiej Szkoły Budowlanej pod kierunkiem Lecha Niemojewskiego i Bohdana Lacherta.

WOJENNA KARTA

W 1939 roku jako ochotnik brał udział w obronie Warszawy, a w 1944 roku walczył w Powstaniu Warszawskim. Po upadku powstania tysiące warszawiaków straciło status mieszkańców stolicy i zostało wywiezionych do pracy przymusowej w Rzeszy. Całe warszawskie rodziny, w tym młode małżeństwa (również Danuta i Sławomir Lewińscy), trafiły do obozu pracy w Six pod Poczdamem (gmina Seddiner See). Więźniowie pracowali tam w morderczym tempie przy budowie i obsłudze ukrytego w lasach tajnego kompleksu baraków i schronów Ministerstwa Rzeszy do Spraw Okupowanych Terytoriów Wschodnich (niem. Reichsministerium für die besetzten Ostgebiete). Do ich zadań należały ciężkie roboty ziemne, karczowanie lasu, budowa i obsługa specjalnej linii kolejowej oraz bocznic prowadzących z dworca w Neuseddin bezpośrednio do leśnego kompleksu. Po oswobodzeniu obozu małżeństwo Lewińskich dotarło przez Legnicę do Bydgoszczy, gdzie osiedlili się rodzice artysty.

PRACA / AKTYWNOŚĆ ARTYSTYCZNA

W 1945 roku w Bydgoszczy wstąpił do Związku Polskich Artystów Plastyków. W 1946 roku przeniósł się do Szczecina, w którym stał się jedną z czołowych postaci lokalnego środowiska kulturalnego. Już w grudniu tego samego roku zaprezentował swoje prace na wystawie członków szczecińskiego Związku Polskich Artystów Plastyków (ZPAP). W związku tym działał aktywnie, wielokrotnie pełniąc funkcję przewodniczącego sekcji rzeźby i w latach 1969 - 1972 prezesa Okręgu. Był również rzeczoznawcą w Pracowniach Sztuk Plastycznych. W latach 1948 - 1954 nauczycielem rzeźby w Państwowym Liceum Sztuk Plastycznych w Szczecinie. Od 1984 roku członkiem Związku Artystów Rzeźbiarzy w Warszawie i od 1990 roku członkiem Stowarzyszenia Twórczego Artystów Rzeźbiarzy w Szczecinie.

Rzeźba Sławomira Lewińskiego. Fot. 27.06.2026, Rafał Witkowski

Sławomir Lewiński tworzył rzeźby pomnikowe, kameralne, mozaiki i obrazy, a jego styl charakteryzował się uproszczoną, archaiczną bryłą, często inspirowaną historią Pomorza i motywami słowiańskimi. Ta prostota formy wymagała jednak ogromnego kunsztu, a fakt, że jego prace od lat tak dobrze radzą sobie w przestrzeni, najlepiej dowodzi ich ponadczasowości. Prywatnie był pogodnym człowiekiem, potrafiącym cieszyć się życiem i śmiać – i ten brak zadęcia widać w jego sztuce, chociażby w rzeźbie „Kołki ciosane na głowie”. Dobrym przykładem realizmu i prostoty wyrazu jest również „Matka Polka” na cmentarzu wojennym w Siekierkach, a „Kolejarka” z Podgrodzia, mimo że powstała w czasach socrealizmu, zachowała cechy twórcy – pozytywną energię i dziecięcą niewinność.

Rzeźby Sławomira Lewińskiego (od prawej): „Kuba” (brąz, 1959) | „Matka Polka” na cmentarzu wojennym w Siekierkach (sztuczny kamień, 1960) | „Wspomnienie dzieciństwa” (brąz, 1986)

Rzeźby Sławomira Lewińskiego: „Kolejarka z Podgrodzia” (gips, 1954) | „Ciosać kołki na głowie” (drewno, 1962)

Szczecińskie pracownie Sławomira Lewińskiego znajdowały się:

– od 1946 roku – na poddaszu kamienicy przy ulicy Wojciecha 1,

– do 1958 roku – na dziedzińcu obecnego Klubu „13 Muz”,

– w latach 1958-1999 – na parterze byłego Kolegium Mariackiego przy ul. Mariackiej 24 – w ocalałej części dawnego Krużganka Mariackiego.

Szczecin. Sławomir Lewiński na dziedzińcu obecnego Klubu „13 Muz”. Fot. między 1956-1960, archiwum rodzinne

Szczecin. Sławomir Lewiński na dziedzińcu obecnego Klubu „13 Muz”. Fot. między 1956-1960, archiwum rodzinne

Szczecin. Sławomir Lewiński na dziedzińcu obecnego Klubu „13 Muz”. Fot. między 1956-1960, archiwum rodzinne

Szczecin. Sławomir Lewiński na dziedzińcu obecnego Klubu „13 Muz”. Fot. między 1956-1960, archiwum rodzinne

Szczecin. Sławomir Lewiński w pracowni przy ul. Mariackiej 24. Fot. 1974, archiwum rodzinne

Szczecin. Sławomir Lewiński w pracowni przy ul. Mariackiej 24. Fot. 1974, archiwum rodzinne

Szczecin. Jakub Lewiński w pracowni przy ul. Mariackiej 24. Fot. 27.06.2026, Rafał Witkowski

Szczecin. Jakub Lewiński w pracowni przy ul. Mariackiej 24. Fot. 27.06.2026, Rafał Witkowski

Szczecin, pracownia przy ul. Mariackiej 24. Tablica „Teatr Letni im. Heleny Majdaniec” wykonana przez Jakuba Lewińskiego. Fot. 27.06.2026, Rafał Witkowski

Zworniki w pracowni przy ul. Mariackiej w Szczecinie wykonane przez Sławomira Lewińskiego w 1959 roku nawiązują do monet piastowskich. Orzeł piastowski. Fot. 27.06.2026, Rafał Witkowski

Król na tronie /grosz Mieszka I/. Fot. 27.06.2026, Rafał Witkowski  

Szczecin. Krużganek Mariacki. Na elewacji budynku przy ul. Mariacka 24 znajduje się płyta ufundowana przez Jakuba Lewińskiego z inskrypcją: „TU W LATACH 1958-1999 / MIAŁ SWOJĄ PRACOWNIĘ / ARTYSTA RZEŹBIARZ / SŁAWOMIR LEWIŃSKI / 1919 – 1999 / AUTOR WIELU POMNIKÓW / RZEŹB PLENEROWYCH / KAMERALNYCH I MOZAIK / ZASŁUŻONY DLA KULTURY / SZCZECIN, LIPIEC 2022”. Fot. 08.10.2024, SNW

DOROBEK

Ważniejsze realizacje rzeźbiarskie:

1954 – „Kolejarki z Podgrodzia”, Podgrodzie k. Szczecina

1957 – Pomnik Juliusza Słowackiego, Stargard Szczeciński

1958 – „Madonna z dzieciątkiem”, figura w piaskowcu, Stargard Szczeciński

1959 – Pomnik Adama Mickiewicza, Szczecin

1960 – Pomnik Żołnierzy Polskich, Siekierki

1960 – Mozaika, fronton kina „Kosmos”, Szczecin

1963 – Marmurowa tablica pamiątkowa upamiętniająca 1000-lecie Państwa Polskiego oraz powrót na ziemie nad Odrą i Bałtykiem, odsłonięta podczas otwarcia gmachu WiMBP, odbudowanego z inicjatywy Stanisława Badonia (obecnie korytarz na parterze Książnicy Pomorskiej w Szczecinie, wejście C od ul. Podgórnej)

1965 – 9 portretów szczecinian na budynku Klubu „13 Muz”, Szczecin

1967 – Pomnik Braterstwa Broni, Szczecin, 

1968 – Morska Kronika Szczecina, Bulwar Piastowski, Szczecin 

1969 – „Do słońca”, rzeźba parkowa, Międzyzdroje

1972 – JAJO KOLUMBA, granitowy akcent rzeźbiarski (w Parku Kasprowicza w Szczecinie), który obecnie (2026) został bezmyślnie pomalowany przez kogoś na żółto! 

1976 – Figury Wyszaka i Jana z Kolna, Wały Chrobrego, Szczecin

1987 – Portret płaskorzeźbowy Papieża Jana Pawła II, Bazylika św. Jakuba, Szczecin.

Od 1965 r. większość prac plenerowych i pomnikowych wykonywał razem z synem Jakubem Lewińskim.

Szczecin. Pomnik Adama Mickiewicza, 1959 r. Fot. archiwum rodzinne

Szczecin. Mozaika „Koń z UNRY”, 1957 r. Fot. archiwum rodzinne 

 Szczecin. Mozaika, fronton kina „Kosmos”, 1960 r. Fot. Sławomir Lewiński 

 Szczecin, Sławomir Lewiński przed Pomnikiem Braterstwa Broni, 1967 r. Fot. archiwum rodzinne

Szczecin, Pomnikiem Braterstwa Broni w wydanym w 1977 roku przewodniku Czesława Piskorskiego. Źródło: archiwum SNW

Szczecin, Pomnik Braterstwa Broni. Fot. 13.10.2025, Rafał Witkowski

Międzyzdroje, rzeźba parkowa „Do słońca”, 1969 r. Fot. archiwum rodzinne

Szczecin, Wały Chrobrego, Montaż figury Wyszaka, 1976 r. Fot. archiwum rodzinne

Wystawy indywidualne:

– 1963 - BWA w Szczecinie

– 1977 - Galeria Wojska Polskiego w Warszawie

– 1985 - Ośrodek Kultury Polskiej w Berlinie

Udział w wystawach krajowych:

– 1946–1997 – udział we wszystkich wystawach i konkursach środowiska szczecińskiego obejmujących rzeźbę

– 1949 – Festiwal Plastyki, Sopot

– 1949–1953 – Ogólnopolskie Wystawy Plastyki, Warszawa

– 1960 – Rzeźba polska 1945–1960, Warszawa

– 1961 – Ogólnopolska Wystawa Plastyki, Radom

– 1962 – XV lecie rzeźby w PRL, Warszawa

– 1968 – Wystawa rzeźby plenerowej, Opole

– 1969 – „Człowiek i praca”, Warszawa

– 1971 – Ogólnopolska wystawa rzeźby, Warszawa

– 1971 – Targi Plastyki, Warszawa

– 1971 – Wystawa projektów rzeźb plenerowych, Toruń

– 1974 – Współczesna forma plastyczna w pejzażu miasta, Wrocław

– 1977–1985 – Biennale Małych Form Rzeźbiarskich, Poznań

– 1979 – „Tendencje i osobowości”, Warszawa

– 1986 – Salon zimowy, Warszawa

– 1993 – „Otwarcie”, Galeria L, Szczecin

– 1994 – „Naprawdę jaka jesteś”, Galeria L, Szczecin

Udział w wystawach zagranicznych:

– 1963, 1970 - Plastyka szczecińska, Rostok, NRD

– 1965 - Plastyka Szczecińska, Arhus, Dania

– 1968 - Wystawa medalierstwa, Arezzo, Włochy

– 1968 - IV Biennale „Sport w Sztukach Pięknych”, Barcelona, Hiszpania

– 1973, 1975 - Biennale Dantesco, Rawenna, Włochy

– 1974 - Wystawa rzeźby polskiej, Oslo, Norwegia

– 1976 - Wystawa „DESY”, Dortmund, RFN

– 1978, 1982, 1992 - Wystawa plastyków szczecińskich, Mjölby, Szwecja

– 1979 - Rzeźba i malarstwo, Tranås, Szwecja

– 1981 - Wystawa plastyków szczecińskich, Nakskov, Dania

– 1993 - Prace Stowarzyszenia Twórczego Artystów Rzeźbiarzy, Musberg, RFN

– 1997 - Galeria Z, Ystad, Szwecja.

Ważniejsze odznaczenia i nagrody:

1967 - Gryf Pomorski

1969 - Złoty Krzyż Zasługi

1972 - Nagroda III stopnia Ministerstwa Obrony Narodowej

1974 - Złota Odznaka Związku Polskich Artystów Plastyków

1980 - Krzyż Kawalerski „Polonia Restituta”

1983 - Nagroda I stopnia Ministerstwa Kultury i Sztuki.

OSTATNIE MIEJSCE SPOCZYNKU:  Zmarł 14 września 1999 roku w Szczecinie. Został pochowany 17 września 1999 roku na Cmentarzu Centralnym w Szczecinie, kwatera 37A, rząd 11, grób 1.

ERAZM KALWARYJSKI (ówczesny Prezes Związku Polskich Artystów Plastyków w Szczecinie ) w pożegnalnych słowach napisał:  Był artystą, który bez reszty oddawał się pasji tworzenia. Wiele wystawiał w kraju i za granicą, zdobywał nagrody i wyróżnienia. Ziemia szczecińska zawdzięcza mu wiele pomników monumentalnych, a Szczecin i inne miasta — rzeźby plenerowe jego dłuta lub powstałe z jego inicjatywy. Był wspaniałym propagatorem rzeźby w miejskim krajobrazie — potrafił przekonać decydentów o roli sztuki w mieście. Oddany kolega związkowy, który mimo różnicy wieku i rangi artystycznej zawsze był bardzo bezpośredni i przyjacielski; również dla nowicjuszy w zawodzie plastyka. Zawsze służył radą i pomocą kolegom rzeźbiarzom w sposób niemal ojcowski. Pozostanie w naszej pamięci jako zawsze uśmiechnięty, energiczny, przyjazny ludziom kolega i artysta, a Jego dzieła będą przypominały, że żył i tworzył w Szczecinie wspaniały człowiek, artysta rzeźbiarz Sławomir Lewiński.

UPAMIĘTNIENIA:

– 2026 – „SZCZECIN – LUDZIE KULTURY w naszej pamięci” – wystawa plenerowa w Bramie Głównej Cmentarza Centralnego w Szczecinie oraz e-wystawa. Realizacja projektu: Stowarzyszenie Nasze Wycieczki. Redakcja 31 biogramów oraz cyfrowa rekonstrukcja archiwalnych fotografii: Żaneta Maciejowska i Rafał Witkowski. Finansowanie: z 1,5% podatku przekazanego Stowarzyszeniu Nasze Wycieczki oraz z Małej Dotacji Gminy Miasto Szczecin – Wydziału Kultury. Źródła: Materiały tekstowe, archiwalne fotografie oraz aktualne zdjęcia pochodzą z prywatnych archiwów rodziny oraz zbiorów instytucji kultury i Stowarzyszenia Nasze Wycieczki. Wszystkim serdecznie dziękujemy za pomoc w realizacji projektu.