Dzban w Skalnym Mieście (Adršpašskoskalní město) w Czechach

Dzban (Džbán) to formacja skalna z charakterystycznym „uchem” (oknem skalnym), pierwsza tak monumentalna, zaledwie około 350 metrów od wejściu na zielony szlak Skalnego Miasta w Adrszpachu (Adršpašskoskalní město) w Czechach. Dzban stał się sławny w epoce romantyzmu. Na ówczesnych mapach występuje pod niemiecką nazwą „Krug”. Obecnie przyciąga wspinaczy z całego świata, kontynuatorów śmiałków, którzy ponad 100 lat temu zapoczątkowali ten rodzaj aktywnego wypoczynku. Ucho dzbana to łuk skalny, pod którym znajduje się poziomy prześwit - sześciometrowe okno. Dla wspinaczy wejście na „Ucho” to jeden z najbardziej emocjonujących momentów wspinaczki.

Grupa wspinaczy na szczycie Dzbana (Adršpašskoskalní město) w Czechach, fot. 01.05.2025, SNW

Formacja skalna Dzban, jeden z ciekawszych przystanków na zielonym szlaku Skalnego Miasta (Adršpašskoskalní město) w Czechach, około 350 metrów od wejścia w Adrszpach, fot. 01.05.2025, SNW

Wspinanie się na formacje Skalnego Miasta Ardszpach (Adršpašskoskalní město) w Czechach jest możliwe (jak widać na zdjęciach powyżej), ale obowiązuje bezwzględny zakaz pisania po skałach. Jest to traktowane jako niszczenie przyrody. Tradycja malowania nazwisk na skałach odeszła w przeszłość, ale stare napisy pozostały jako część historycznego krajobrazu, fot. 01.05.2025, SNW

Napisy na Dzbanie (Adršpašskoskalní město) w Czechach. Stąd do Gotyckiej Bramy (Gotická branka) około 450 metrów, fot. 01.05.2025, SNW

Wiele sławnych postaci historycznych miało okazję podziwiać formacje skalne w Adrszpachu i Teplicach. W 1790 roku gościem Skalnego Miasta był Johann Wolfgang von Goethe, można o tym przeczytać na tablicy zamontowanej blisko Wielkiego Wodospadu. Pod koniec XVIII wieku pojawiły się również pierwsze napisy na formacjach skalnych w Adrszpachu. W 1839 roku na polecenie barona Ludvíka Karela Nadhernego, właściciela tych ziem i wizjonera lokalnej turystyki, została zbudowana Gotycka Brama i za opłatą (i z przewodnikiem) można było zwiedzać Skalne Miasto. Z każdym rokiem przez Gotycką Bramę przechodziło coraz więcej ludzi i w drugiej połowie XIX wieku uwiecznianie nazwisk na skałach było już dość popularne. Miejscowi "malarze skał" za opłatą, przy użyciu drabin i czarnej farby, malowali przy głównym szlaku nazwiska zamożnych turystów, a później również pionierów wspinaczki. Jednym z pionierów był bratanek właściciela majątku, Józef Emanuel Nádherny, który zmarł 26 lipca 1929 roku, w wieku 24 lat, w następstwie upadku przy próbie zdobycia skały Kochankowie (Mílencí). Została mu poświęcona skalna kapliczka, która obecnie upamiętnia wszystkich którzy zmarli tragicznie podczas skalnych wspinaczek.

Kto i w którym roku po raz pierwszy wszedł na szczyt Dzbana (Džbán / Krug) w Adršpachu?

W różnych źródłach pojawia się kilka nazwisk i dat, ale trudno precyzyjnie ocenić, co jest prawdą. Myśląc o pierwszych, którzy wspięli się na należy zadać pytanie: jaką drogą? którędy? czy charakterystycznymi rysami i kominem? łatwiejszą, czy trudniejszą drogą? w jakim stylu? Każdy kto jako pierwszy ukończył jakąś drogę wejścia na szczyt, już zawsze będzie pierwszym, jeśli jednak dróg wejścia na szczyt jest wiele, to już zawsze będziemy mieli wielu pierwszych.

Większość źródeł podaje, że pierwsze wejście na wolnostojący Dzban w Adršpachu miało miejsce 19 maja 1901 roku i po nim zaczęto się wspinać również na inne formacje skalne w tym regionie. Wymienianych jest kilka nazwisk: Oliver Perry-Smith, Wilhelm Kahl i W. Diebel, z których na pewno jedno od razu można wykluczyć.

Najsłynniejszym wspinaczem początku XX wieku był Oliver Perry-Smith (1884–1969), który w 1901 roku przebywał jeszcze w Ameryce. Jego ojciec, również Oliver Perry-Smith brał udział wojnie amerykańsko-hiszpańskiej i zmarł w Hawanie w 1899 roku. Jego matka ponownie wyszła za mąż i wyjechała do Drezna. Jej syn dołączył do niej dopiero w 1902 roku, miał wtedy 18 lat i właśnie ukończył szkołę. W tym regionie mieszkał do 1914 roku, po czym wrócił do Ameryki. W Szwajcarii Saksońskiej (Sächsische Schweiz) "otworzył" wiele dróg na szczyty piaskowcowych wież. W sumie dokonał ponad 90 wejść, z czego 32 były to pierwsze wejścia i 13 w pojedynkę. Szczegóły jego pierwszych wejść na piaskowcowe iglice zostały opisane w przewodniku wspinaczkowym opublikowanym w 1908 roku przez jego przyjaciela i partnera wspinaczkowego, Rudolfa Fehrmanna, zatytułowanym Der Bergsteiger in der Sächsischen Schweiz. Oliver Perry-Smith szukał również innych ciekawych formacji skalnych. Szwajcaria Saksońska (okolice Drezna) i Adršpach (północne Czechy, tuż przy polskiej granicy) to dwa różne pasma piaskowcowe, oddalone od siebie około 170 km. Szukając nowych wież skalnych spotkał swoją przyszłą żonę Agnes (z domu Adolph córkę znanego lokalnego fotografa) i w październiku 1911 roku w jej rodzinnej miejscowości, czyli w Schreiberhau (obecnie Szklarska Poręba) wzięli ślub. Tam też urodził się ich pierwszy syn, również nazwany Oliver Perry-Smith.

Różne źródła podają bezspornie, że Perry-Smith zapisał się w historii Adršpachu złotymi zgłoskami: w 1923 roku wspólnie z towarzyszami dokonał pierwszego wejścia na wieżę Król (König). Było to wydarzenie przełomowe, ponieważ Król uchodził wtedy za skałę "nie do zdobycia". Jeżeli rzeczywiście wrócił do Ameryki w 1914 roku i nie przyjechał ponownie do Adrszpachu, to informacja ta nie jest prawdziwa lub pomylono datę. Według en.wikipedia Oliver Perry-Smith powrócił z rodziną do USA we wrześniu 1914 roku, tam urodzili się jeszcze trzej synowie. Cała czwórka chłopców od najmłodszych lat uprawiała narciarstwo, a najmłodszy z nich, Crosby, był członkiem amerykańskiej kadry olimpijskiej w skokach narciarskich na igrzyskach w Oslo w 1952 roku. Inny syn, Dixon, poślubił mistrzynię świata w łyżwiarstwie figurowym, Hedy Stenuf. Istnieje wiele opowieści przedstawiających Perry-Smitha jako barwną postać:

- Kiedy ludzie wątpili w jego przejście drogi „Perryriss” w Daxenstein (18 km na południe od Mostu Bastei w Szwajcarii Saksońskiej) wspiął się na nią ponownie i wypisał na skale wielkimi literami „PERRY” (napis ten można odczytać do dziś).

- Został raz aresztowany, a następnie skazany za zakłócanie porządku publicznego poprzez grożenie ludziom pistoletem w Bad Schandau (blisko mostu Bastei).

- Miał jeden z pierwszych samochodów wyścigowych zaprojektowanych przez Ettore Bugatti i kilkukrotnie był zatrzymywany przez policję za szybką i niebezpieczną jazdę. Pierwsze auta Bugatti powstały jeszcze przed oficjalnym założeniem marki w Molsheim w 1909 roku, a za jeden z pierwszych modeli wyścigowych uważa się Bugatti Type 13 z 1910 roku, który w 1911 roku zajął drugie miejsce w Grand Prix Francji.

Napis „PERRY” - ponad 100 lat temu duże białe litery były widoczne z przeciwległego ośrodka Ottomühle, źródło: https://www.sandsteinbilder.com/

Tak więc, jeśli Oliver Perry-Smith, pomiędzy 1902 a 1914 rokiem, nie był pierwszym, który wszedł na Dzban, to z pewnością „wysoko podniósł poprzeczkę” i wraz z Rudolfem Fehrmannem odegrał kluczową rolę w spopularyzowaniu stylu klasycznego wykluczającego użycie drabinek i klamer, stylem którym wspinają się do dziś w Adršpasko-Teplickim Skalnym Mieście.

W 1901 roku prawdopodobnie pierwszymi, którzy weszli na Dzban byli Wilhelm Kahl i W. Diebel (ze Szwajcarii Saksońskiej), którzy zrezygnowali z drabin na rzecz siły własnych mięśni. Adrszpach nie był jedyną kolebką tego sportu. Na przełomie wieków wspinano się również w Górach Izerskich i wielu innych miejscach. Według skalnioblasti.cz: w Górach Izerskich pierwszego wejścia dokonali Kahl F. i Gahler 13 września 1891 roku, a w historycznych zapisach wspinaczkowych wymienieni są również Erwin, Sonja i Willy Kahlowie. Według adrspasskeskaly.cz: Za pierwszą udokumentowaną wspinaczkę w Adrszpachu uważa się wejście na wieżę zwaną „Král” (Król), której dokonała grupa pod kierownictwem Willi Adama 20 maja 1923 roku. Po tym sukcesie niemieccy wspinacze kontynuowali eksplorację, zdobywając kolejne szczyty, takie jak Milenci (Kochankowie), Džbán (Dzban) i Starostová (Starościna); W internecie pojawiają się również: Otto Rülke, Otto Dietrich i Wilhelm Fiehl, którzy 18 czerwca 1923 roku po raz pierwszy weszli na 80 metrową formację skalną Kochankowie; Josef Janeba - legenda czeskiego taternictwa, jego wejście na Dzban w 1935 roku uznaje się za "odkrycie" Dzbana dla szerszego grona lokalnych sportowców i "odzyskanie" tej skały dla czeskiego sportu. Niektóre źródła obok Janeby wymieniają również dwa nazwiska: Miroslav Jedlička i Rudolf Otto Bauše.

Adršpach (niem. Adersbach) od ok. 1526 roku do 1918 roku znajdował się w Monarchii Austro-Węgierskiej (wcześniej Cesarstwa Austriackiego, a od 1867 roku Austro-Węgier). Dlatego po 1918 roku, kiedy to 28 października, po rozpadzie Austro-Węgier, proklamowano niepodległość Czecho-Słowacji, każdy sukces Czecha był bardzo ważny. Na kolejne sukcesy wspinaczkowych wejść Czesi musieli poczekać do lat 50., kiedy to Oldřich Kopal wytyczył ekstremalnie trudne drogi na bocznych ścianach Dzbanu.

Obecnie w pałacu Adršpach mieści się Muzeum, w którym można zobaczyć m.in. uprzęże wspinaczkowe wykonane domowym sposobem, pierwsze przewodniki dla wspinaczy i książki wejść na skały oraz obuwie używane do wspinaczki w latach 60-tych XX wieku.

Więcej w artykułach:

trasa Adršpach - Teplice nad Metuji,

Dzban w Skalnym Mieście (Adršpašskoskalní město) w Czechach,

Diabelski Most w Skalnym Mieście (Adršpašskoskalní město),

Wielka Panorama w Skalnym Mieście (Adršpašskoskalní město),

Narodowy Rezerwat Przyrody Skały Adrszpasko-Teplickie (Národní přírodní rezervace Adršpašsko-teplické skály).